Doorzichtig heelal

Glasnegatief met enkele sterren, tussen 1885-1896 gemaakt in de Royal Observatory bij Kaapstad (Collectie Universiteitsmuseum Groningen)
Glasnegatief met enkele sterren, tussen 1885-1896 gemaakt in de Royal Observatory bij Kaapstad (Collectie Universiteitsmuseum Groningen)

Je zou het niet zeggen, maar dit is een van de meest spectaculaire foto’s uit de collectie van het Universiteitsmuseum in Groningen! Voor de duidelijkheid: het gaat om de zwarte puntjes. De foto is gemaakt gefotografeerd vanuit het Royal Observatory bij Kaap de Goede Hoop en de Groningse hoogleraar Kapteyn werd er wereldberoemd mee! En de puntjes? Dat zijn sterren!

Foto’s op glas: archieven, musea, bibliotheken en andere erfgoedinstellingen liggen er vol mee. Tot voor kort waren deze collecties nauwelijks toegankelijk want glasplaten – vaak in negatief – bekijk je niet even snel. Digitalisering is van onschatbare waarde geweest voor het ontsluiten van deze platen, maar ze blijven kwetsbaar in het beheer en behoud. Daarover ging het symposium Breekbaar Bezit dat op 28 en 29 november in het FoMu in Antwerpen werd gehouden.

Voor het speciale ‘glasnummer’ van het tijdschrift Fotografisch Geheugen heb ik een artikel geschreven over de duizenden historische glasplaten die bewaard worden in Sterrenkundige instituten en andere wetenschappelijke collecties. Het bijzondere van dit soort glasplaten is dat sterrenkundigen uit de emulsielaag op de plaat wetenschappelijke informatie kunnen aflezen. Vroeger ging dat via een speciaal apparaat, nu via de computer. Hoewel dit soort platen meer dan een halve eeuw geleden zijn gemaakt, is de informatie nog steeds relevant voor astronomen die onderzoek doen naar variabele sterren.

Amsterdam in gesprek

Henk Asser, Rob Asser, Luca Asser, Paul & Loes Nijhoff Asser-Bouman, gefotografeerd door Merkelbach (Collectie Stadsarchief Amsterdam)
Henk Asser, Rob Asser, Luca Asser, Paul & Loes Nijhoff Asser-Bouman, gefotografeerd in Studio Merkelbach (Collectie Stadsarchief Amsterdam)
Een impressie van de middag door Erik Klein Wolterink
Een impressie van de middag door Erik Klein Wolterink

Met Sandra Heerma van Voss te gast bij het Stadsarchief op zondag 17 november om over familieportretten te praten naar aanleiding van de prachtige Merkelbachtentoonstelling. We hebben o.a. een pleidooi gehouden voor de fysieke, tastbare kanten van familiefoto’s en fotoalbums die met de komst van de digitale fotografie – waar we overigens niets op tegen hebben – een beetje ondergesneeuwd zijn. Grote verrassing: mijn achterneef Paul Nijhoff Asser (1928) was er ook en kon nog vertellen hoe het was om bij Mies Merkelbach te poseren in de jaren vijftig. Het leidde ook tot een verhitte discussie over de plek waar Paul zijn benen heeft gelaten op de foto … (rechts over de leuning van de bank?).

Red een portret! Het Merkelbacharchief online

Op 4 april is tijdens een benefietavond in het Amsterdamse Stadsarchief de prachtige website redeenportret.nl gelanceerd. Hierop zijn alle bewaard gebleven negatieven van de beroemde Amsterdamse fotostudio Merkelbach te vinden: ruim 36.000 in totaal! Het Stadsarchief heeft zich de afgelopen jaren aan de enorme taak gezet om al deze glasnegatieven te scannen en op internet te zetten. Want het is dit jaar 100 jaar geleden dat Jacob Merkelbach in 1913 zijn fotostudio aan het Leidseplein opende. De website is zo ingericht dat je heel makkelijk zelf informatie en achtergrondverhalen kunt toevoegen, en dat je vervolgens digitale bestanden of afdrukken kunt bestellen, waarvan de opbrengst ten goede komt aan het project. Crowdsourcing en crowdfunding vormen de basis van redeenportret.nl.

Het Stadsarchief hoopt dat op deze manier zo veel mogelijk portretten ‘gered’ worden, dat wil zeggen dat de meestal onbekende mensen op de foto’s alsnog een naam krijgen. Gelukkig is een deel van Merkelbachs administratie bewaard gebleven, waardoor je in ieder geval kan uitzoeken wie destijds foto’s bij Merkelbach bestelden. Zo vond ik mijn oma Uusje van Nierop terug op een hele mooie foto uit 1917, hierboven rechts te zien met haar oudere zusje Jetje en haar jongere broertje Boelie. En mijn opa: Ru (Pep) Asser in uniform, geportretteerd vlak voordat hij in dienst zou gaan in oktober 1926 (hoe het hem in dienst verging is te lezen op redeenportret.nl …). Mijn opa en oma zouden in 1932 trouwen. Mijn oma overleed in 1998 en mijn opa in 2009.